Zmiany osobowości – przyczyny, mechanizmy i znaczenie kliniczne

Zmiany osobowości to trwałe lub długotrwałe modyfikacje wzorców myślenia, odczuwania i zachowania, które odbiegają od wcześniejszego funkcjonowania jednostki. Mogą wynikać zarówno z naturalnego rozwoju, jak i z działania czynników biologicznych oraz psychologicznych, w tym chorób mózgu i zaburzeń psychicznych. Ich rozpoznanie wymaga analizy kontekstu życiowego i stanu zdrowia.

• Mogą mieć charakter adaptacyjny i wynikać z dojrzewania lub doświadczeń życiowych
• Często są konsekwencją stresu przewlekłego lub urazów psychicznych
• Niekiedy stanowią objaw chorób neurologicznych i psychiatrycznych
• Wymagają różnicowania z utrwalonymi zaburzeniami osobowości

Zobacz też: Depresja – objawy somatyczne, które łatwo przeoczyć

Czym są zmiany osobowości i jak odróżnić je od rozwoju osobowości?

Zmiany osobowości to istotne przekształcenia względnie stałych cech psychicznych, które prowadzą do zauważalnej modyfikacji sposobu funkcjonowania w relacjach, pracy i regulacji emocji.

W psychologii osobowość definiuje się jako zespół utrwalonych dyspozycji, które wykazują względną stabilność w czasie. Badania podłużne nad cechami Wielkiej Piątki wskazują, że choć rdzeń struktury osobowości pozostaje dość stały, to możliwy jest stopniowy rozwój osobowości w kierunku większej dojrzałości emocjonalnej i społecznej. Zmiany adaptacyjne są zazwyczaj powolne i przewidywalne.

Odróżnienie naturalnego dojrzewania od patologicznej transformacji wymaga uwzględnienia kilku kryteriów:

• Nagłość wystąpienia nowych cech
• Znaczne pogorszenie funkcjonowania społecznego lub zawodowego
• Utrata wcześniejszych wzorców zachowania
• Współwystępowanie objawów neurologicznych lub psychiatrycznych

Jeżeli transformacja ma charakter gwałtowny i wiąże się z dezorganizacją życia, należy poszukiwać przyczyn medycznych lub psychopatologicznych.

Jak stres przewlekły i trauma psychiczna wpływają na funkcjonowanie osobowości?

Stres przewlekły i trauma psychiczna mogą prowadzić do trwałych modyfikacji regulacji emocji, obrazu siebie i relacji interpersonalnych.

Długotrwała aktywacja osi podwzgórze–przysadka–nadnercza skutkuje podwyższonym poziomem kortyzolu, co wpływa na funkcjonowanie hipokampa i ciała migdałowatego. W badaniach neuroobrazowych wykazano, że przewlekłe obciążenie stresem koreluje z nadmierną czujnością, impulsywnością lub wycofaniem społecznym.

Trauma psychiczna, szczególnie doświadczona w dzieciństwie, zwiększa ryzyko rozwoju zaburzeń osobowości oraz innych zaburzeń psychicznych. Może dojść do utrwalenia nieadaptacyjnych schematów poznawczych, zaburzeń przywiązania oraz problemów z regulacją afektu.

W praktyce klinicznej obserwuje się między innymi:

• Zwiększoną drażliwość i wahania nastroju
• Trudności w budowaniu stabilnych relacji
• Skłonność do zachowań unikowych lub impulsywnych
• Nadmierną podejrzliwość wobec otoczenia

Mechanizmy te nie są jedynie reakcją sytuacyjną, lecz mogą przekształcić się w utrwalony wzorzec funkcjonowania.

Czy choroby mózgu i zaburzenia psychiczne mogą zmieniać osobowość?

Choroby mózgu oraz zaburzenia psychiczne należą do najczęstszych medycznych przyczyn istotnych przeobrażeń osobowości.

Uszkodzenia płatów czołowych, niezależnie od etiologii, prowadzą do zaburzeń kontroli impulsów, osłabienia krytycyzmu i zmian w sferze społecznej. W przebiegu chorób otępiennych, w tym w chorobie Alzheimera i otępieniu czołowo-skroniowym, dochodzi do stopniowej utraty zahamowań, apatii lub zachowań społecznie nieadekwatnych. Podobne objawy mogą pojawić się w następstwie uszkodzeń mózgu pourazowych, a także w przypadku nowotworów mózgu.

W psychiatrii zmiany te obserwuje się w przebiegu ciężkich epizodów depresyjnych, choroby afektywnej dwubiegunowej czy schizofrenii. Charakteropatia stanowi szczególny przykład trwałej zmiany osobowości spowodowanej organicznym uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego.

Proces starzenia oraz przewlekły ból również wpływają na funkcjonowanie emocjonalne, jednak wymagają ostrożnej oceny, aby odróżnić reakcję adaptacyjną od patologii.

Kiedy przeobrażenia cech oznaczają zaburzenia osobowości i jak wygląda leczenie?

Przeobrażenia cech oznaczają zaburzenia osobowości wtedy, gdy tworzą utrwalony, nieelastyczny wzorzec zachowania powodujący cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania.

Zaburzenia osobowości klasyfikuje się jako trwałe i głęboko zakorzenione style reagowania. Wyróżnia się między innymi zaburzenie osobowości borderline, zaburzenie osobowości narcystyczne oraz zaburzenie osobowości paranoiczne. Diagnoza wymaga szczegółowego wywiadu klinicznego i analizy funkcjonowania w długiej perspektywie czasowej.

Leczenie opiera się przede wszystkim na psychoterapii. Psychoterapia psychodynamiczna koncentruje się na identyfikacji nieświadomych konfliktów i utrwalonych wzorców relacyjnych. Skuteczność potwierdzono w badaniach metaanalitycznych, zwłaszcza w odniesieniu do poprawy regulacji emocji i stabilności relacji interpersonalnych.

W procesie terapeutycznym istotne są także:

• Rozwijanie samoświadomości
• Budowanie adekwatnej samoakceptacji
• Nauka regulacji emocji
• Wzmacnianie zdolności do refleksji nad własnym zachowaniem

Interwencja powinna być dostosowana do przyczyny – inne postępowanie stosuje się w przypadku tła neurologicznego, a inne w zaburzeniach o podłożu psychologicznym.

Sekcja pytań i odpowiedzi

Czy osobowość naprawdę może się zmienić w dorosłym życiu?
Tak, badania podłużne pokazują, że cechy osobowości mogą ulegać stopniowym modyfikacjom, zwłaszcza pod wpływem doświadczeń życiowych, terapii lub choroby.

Czy nagła zmiana zachowania powinna skłonić do konsultacji lekarskiej?
Nagła i wyraźna transformacja sposobu funkcjonowania, szczególnie z towarzyszącymi objawami neurologicznymi lub poznawczymi, wymaga diagnostyki medycznej.

Czy każda zmiana oznacza zaburzenie osobowości?
Nie. Wiele zmian ma charakter adaptacyjny i wiąże się z dojrzewaniem, leczeniem lub zmianą sytuacji życiowej.

Czy psychoterapia może trwale wpłynąć na cechy charakteru?
Badania wskazują, że długoterminowa psychoterapia może prowadzić do stabilnych zmian w zakresie regulacji emocji, relacji interpersonalnych i obrazu siebie.

Źródła:

• Roberts BW, Walton KE, Viechtbauer W. Patterns of mean-level change in personality traits across the life course. Psychological Bulletin.
• Kendler KS et al. Stressful life events and risk for major depression. American Journal of Psychiatry.
• Sapolsky RM. Why Zebras Don’t Get Ulcers.
• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR).
• Leichsenring F, Leibing E. The effectiveness of psychodynamic therapy. Archives of General Psychiatry.